Blogs

Morele dilemma’s, zijn daar ook richtlijnen voor?

Nic Drion
5569

Richtlijnen helpen professionals in de jeugdhulp en jeugdbescherming om juist te handelen in de vele moeilijke situaties die zij dagelijks in hun werk tegenkomen. Daarin spelen vaak morele dilemma’s. Helpen de richtlijnen daarbij ook? Een ‘morele paragraaf’ ontbreekt namelijk in de richtlijnen. Het lijkt mij een goed idee om die toe te voegen.

Wat is ‘juist’ handelen? Daaraan zijn meerdere aspecten te onderscheiden. Ten eerste handelen op basis van actuele kennis. Daarover gaan de Richtlijnen jeugdhulp en jeugdbescherming. Ten tweede handelen binnen regels en afspraken, zodat je werkwijze zorgvuldig en navolgbaar is. Ook daarover gaan de richtlijnen, bijvoorbeeld de afspraak om nooit alleen te beslissen of je een kind uit huis moet plaatsen.
Moreel juist handelen is een derde aspect. In de richtlijnen staat dat je zorgvuldig de belangen van betrokkenen moet afwegen in je besluitvorming. Maar hoe je dat moet doen wordt meestal niet vermeld.

Moreel juist

Moreel juist handelen is meer dan ‘als ik (of mijn organisatie) achter mijn besluit kan staan, is het goed’. Een voorbeeld: bij een bende inbrekers is de gedeelde moraal dat inbreken oké is, sterker nog - wie veel inbreekt stijgt in aanzien. Maar de slachtoffers en de samenleving zien hun handelen niet bepaald als moreel juist. Het gaat dus niet alleen om het ‘ik’ of de ‘wij’, maar om al diegenen voor wie onze beslissing directe consequenties heeft.

Moreel juist handelen kunnen we omschrijven als handelen waarbij zoveel mogelijk rekening is gehouden met de rechten, belangen en betrokkenen van alle betrokkenen. Waarbij rechten natuurlijk zwaarder wegen dan belangen, en belangen zwaarder dan wensen. Rechten zijn bijvoorbeeld de Kinderrechten. Maar ook de rechten van ouders om beslissingen te nemen voor hun minderjarige kinderen. De wensen en belangen van de een kunnen strijdig zijn met die van de ander. Of met de rechten van de ander.

Morele oordeelsvorming

Het instituut Governance & Integrity Nederland heeft een model ontwikkeld van zeven stappen die kunnen helpen om een moreel oordeel te vormen:

  1. Voor welke keuze sta ik? Beschrijf de situatie; wat acht ik moreel juist?

  2. Welke betrokkenen hebben een recht, belang of wens bij deze beslissing?

  3. Wie neemt de beslissing?

  4. Heb ik nadere informatie nodig om een verantwoorde beslissing te kunnen nemen?

  5. Wat zijn de argumenten?

  6. Tot welke conclusie kom ik? Tussenstap: kan ik de schade voor (zoveel mogelijk) betrokkenen beperken?

  7. Kijk terug. Heb ik alle aspecten goed gewogen, is de uitkomst acceptabel voor me?

Een moreel oordeel heeft geen eeuwigheidswaarde. Als de omstandigheden veranderen, zal je tot een nieuw oordeel moeten komen. Bijvoorbeeld over een uithuisplaatsing, of juist een terugplaatsing naar huis.

Moresprudentie

Beslissingen in de jeugdhulp hebben vaak grote morele impact. Dat is een reden waarom cliënten soms zo boos zijn, en de samenleving zo kritisch kijkt naar het functioneren van de jeugdhulp. Laten we daarom meer aandacht besteden aan de morele kant van ons werk. Bij de richtlijnen kunnen we een ‘moresprudentie’ aanleggen, een bibliotheek van zaken waarin we hebben gehandeld volgens alle aspecten van de richtlijnen, ook de morele. Dat levert een prachtig inzicht op, waar we veel aan kunnen hebben.

Over de auteur

Nic Drion

26 jaar ervaring in de jeugdzorg. Van Kindertelefoon tot AMK. In staf- en lijnfuncties. Sterk in beleid, analyse en creatieve oplossingen. Aandachtsgebieden: m.n. kindermishandeling, huiselijk geweld, AMHK vorming, nieuwe jeugdbescherming, Signs of Safety, oplossingsgericht werken, lean management (procesmanagement).

Om te reageren dien je eerst in te loggen.

Heb je nog geen profiel? Registreer dan eerst om een nieuw profiel aan te maken.
Trainer

Beste Nic,

In de training Beroepscode, Richtlijnen en Tuchtrecht gebruik ik het onderstaande model.

Door de Beroepscode is er meer en meer aandacht voor beroepsethische standaarden, het leren wegen van waarden kan hiermee geprofessionaliseerd worden.

groet Ilse Reintjes

trainer Samen Veilig Midden-Nederland

 

Stappenplan om een ethisch dilemma (= conflict van waarden) te analyseren:

Fase 1: de situatie en het dilemma

  1. wat is precies de situatie?

  2. wat is het ethisch dilemma  of wat zijn de ethische dilemma’s? 

    En waarom en voor wie?

  3. heb je voldoende feitenkennis?

    (is het dossier voldoende duidelijk en worden feiten goed onderscheiden van interpretaties?)


Fase 2: de analyse

  1. wat zijn jouw handelingsmogelijkheden en wat zijn daar de voor- en nadelen van?

             (let op professionele richtlijnen + wettelijke kaders; m.n. in  gedwongen hulpverlening basaal)

  2. welke waarden en normen spelen een rol in dit dilemma? Voor jou en voor betrokkenen?

  3. welke belangen spelen een rol in dit dilemma? Voor jou en voor betrokkenen?

  4. welke artikelen van de beroepscode spelen een rol in dit dilemma? Wat zeggen ze over dit dilemma?
     

Fase 3: de besluitvorming

  1. welke rangorde van waarden, o.a. artikelen uit de Beroepscode en belangen stel je vast?

  2. naar welke beslissing neig je en hoe is deze te verantwoorden?

  3. welke alternatieven zijn er en heb je die voldoende meegewogen?

  4. als het mij zelf betrof, zou ik de oplossing kunnen accepteren? (principe van wederkerigheid)

  5. zou je andere cliënten op dezelfde wijze behandelen? (principe van gelijkheid)

  6. heb je voldoende overlegd met collega’s? (moreel beraad)

10.   wat is je besluit? Verantwoord je besluit/handelen tegenover de cliënt.

Tutor VVE

Bete Nic,

In de opleiding van MWD wordt in de module kernbegrippen maatschappelijk werk en dienstverlening hier uitgebreid aandacht aan geschonken.

Er wordt inderdaad ook bij de opleiding gebruik gemaakt van het 'stappenpan om een etisch dilemma de analyeren'. Dit stappenplan geeft veel verheldering als je kampt met een etisch dilemma.

Groeten,

Mirjam de Groot

Gedragswetenschapper / psycholoog / (ortho)pedagoog

Beste Nic, Een mooi pleidooi voor morele oorsdeelsvorming, dat ik van harte onderschrijf. Voortdurend lopen we in ons werk tegen morele dilemma's aan die vragen om een reflectieve houding van professionals. Zij weten zich daarbij gesteund door wat wij in de beroepsverenigingen "de professionele standaard" noemen, en die bestaat uit de vakinhoudelijke kennis zoals wij die in de richtlijnen opnemen én daarnaast de beroepsethische code. De professionele standaard maakt dat vakinhoud en waarden beide het gereedschap vormen van reflectieve professionals. Het is daarmee niet nodig een aparte morele paragraaf binnen de richtlijnen te brengen.Hartelijke groet, Flip Dronkers (manager programma richtlijnen jeugdhulp, lid Algemeen Bestuur NIP)

Beste Ilse, Mirjam en Flip,

Dank voor jullie reacties. Mooi dat er in trainingen en opleidingen aandacht is voor morele en ethische dilemma's. En natuurlijk is de beroepscode in deze ook van belang. Samen met de richtlijnen is dat een waardevol instrumentarium. Wat ik hoop is dat de morele dilemma's waar professionals mee worstelen de aandacht krijgen die ze verdienen. Daar is soms meer voor nodig dan richtlijnen en code's sec. In de hectiek van de dag dreigen die af en toe, ook voor de reflectieve professional, als 'afvinklijstjes' te fungeren: Heb je volgens de richtlijnen gehandeld? Heb je volgens de beroepscode gewerkt? e.d.  Terwijl het juist gaat om het samen voeren van het gesprek, het jezelf en elkaar kritisch bevragen op de keuze waar je voor staat, in het licht van de rechten, belangen en wensen van alle betrokkenen. Het model zoals beschreven in mijn blog kan daarbij helpen, het model dat Ilse beschrijft ook.

Organisatie: Zelfstandige; Advies Verandering Projectleiding in het sociaal domein
Functie: Adviseur
Sector / werkveld: Onderzoek en advies
Organisatie: Jeugdzorg Advies
Functie: Gedragswetenschapper / psycholoog / (ortho)pedagoog
Sector / werkveld: Jeugd-ggz, Jeugdzorg, Onderzoek en advies
Organisatie: SBPN
Functie: Secretaris/belangenbehartiger
Organisatie: BJZ Utrecht
Functie: Trainer
Organisatie: Nederlands Jeugdinstituut
Functie: Adviseur
Organisatie: Stichting Kinderopvang Haarlemmermeer
Functie: Tutor VVE
HomeThema'sWerkgroepenDeelnemersOver dit platformUpdatesPrikbordBlogs3 vragen overKalenderPraktijkvoorbeeldenVraag & Antwoord