Blogs

Focus op zelfredzaamheid frustreert transformatie

2545

De zelfredzaamheid van cliënten bevorderen lijkt een van de pijlers geworden van de nieuwe werkwijze in de jeugdsector. Mijn stelling is dat de focus op zelfredzaamheid juist een echte transformatie in de weg staat, en zelfs bijdraagt aan de tweedeling in de maatschappij. 

Mensen zijn sociale wezens. Het is in onze relatie met anderen dat we betekenis kunnen geven aan ons mens-zijn. We hebben anderen nodig om van te houden en voor te zorgen. En die op hun beurt van ons houden en voor ons zorgen. We kunnen alleen groeien en onszelf ontwikkelen door interactie met de mensen om ons heen. 

Niemand is zelfredzaam

Zelfredzaamheid is gebaseerd op neoliberale gedachten over de calculerende en mondige burger

Uit het bovenstaande volgt dat we altijd mensen nodig hebben. We zullen nooit volledig ‘zelfredzaam’ zijn in de zin dat we alles zelf kunnen. De term zelfredzaam is dus uit principe al verkeerd.  Toch verwachten we van onze cliënten steeds meer zelfredzaamheid. We gebruiken daarbij instrumenten als de ‘Zelfredzaamheidsmatrix’ waarmee we meten wat de cliënt nog zelf kan. In de praktijk leidt het er vaak toe dat professionals de bal (deels) terugleggen bij de hulpvrager. Zelfredzaamheid verwordt dan, als het even tegenzit, al snel tot ‘zoek het zelf maar uit’. Mensen voelen zich niet gehoord in hun zorgen en niet ondersteund. ‘Aan de gemeente heb je niets!’ mopperen ze dan. Om vervolgens te verzuchten: ‘Laat maar zitten. Misschien red ik het zelf nog wel.’ 

Tweedeling

Het concept van zelfredzaamheid is gebaseerd op neoliberale gedachten over de calculerende en mondige burger. Het is gemoduleerd naar het beeld dat aanhangers daarvan van zichzelf en de wereld hebben. Zíj redden het wel. Maar voor tal van mensen ligt dat anders: ze ervaren een steeds complexere samenleving die hen steeds minder te bieden heeft en hen op zichzelf terugwerpt. Het kost ze grote moeite om het hoofd boven water te houden. En dan komen wij zeggen dat je moet zwemmen als je bijna verzuipt. Heel zelfredzaam, dat wel. Maar niet echt ondersteunend. Zo helpen we diegenen die onze steun het meest nodig hebben het minst en leveren we ongewild een bijdrage aan de tweedeling in onze samenleving. 

Een ‘nieuwe route’

Laten we de term zelfredzaam vervangen door bijvoorbeeld ‘samenredzaam’. Niet echt een mooi woord, toegegeven, maar het doet wel meer recht aan wat we beogen met de transformatie. Met dat ‘samen’ bedoel ik in eerste instantie gezinnen en de mensen om hun heen. Maar in tweede instantie ook vertegenwoordigers van een solidaire overheid die haar burgers niet in de steek laat. En laten we daarnaar handelen.

Anke Siegers beschrijft in haar boek De Nieuwe Route op inspirerende wijze en met mooie voorbeelden hoe dat kan. Ze schetst een werkwijze waarin hulpverleners hun macht delen en waarin de regie en verantwoordelijkheid echt bij het gezin en het netwerk komen te liggen. Waarin niet eerst aan probleem- of vraagverheldering wordt gedaan. Laat staan dat we er meteen een zelfredzaamheidsmatrix tegenaan gooien. We gaan eerst op zoek naar mensen die betrokken zijn bij het kind en het gezin. We gaan de kring vanzelfsprekend groter maken, juist ook als het probleem complex is en bijvoorbeeld de veiligheid van kinderen in het geding is. Van daaruit komen we gezamenlijk tot oplossingen die echt passen bij het gezin.

Zelfredzaamheid? Voortschrijdend inzicht leert dat het misschien niet het beoogde hulpmiddel is in het transformatieproces, maar eerder een blok aan het been. 

Over de auteur

Nic Drion

29 jaar ervaring in de jeugdzorg, o.a. bij de Kindertelefoon, Medisch Kleuterdagverblijf, Bureaus Jeugdzorg, zorgaanbieders, Advies en Meldpunt Kindermishandeling, Nederlands Jeugdinstituut. Momenteel werkzaam als adviseur bij het Expertisecentrum van de William Schrikker Groep en projectleider bij de regio Noord Veluwe(project 'Regie door ouders'  middels een online communicatieplatform. Daarnaast trainer Signs of Safety en oplossingsgericht werken. Expertise: kindermishandeling, huiselijk geweld, Veilig Thuis, jeugdbescherming, familiegroepsplan, Signs of Safety.  

Wat fijn dat je jouw bijdrage wilt geven! Om dat te doen dien je eerst in te loggen.

Heb je nog geen profiel? Registreer dan eerst om een nieuw profiel aan te maken.

@Nic Drion Helemaal voor... Toch is dit inzicht minder voortschrijdend dan dat het hier geschetst wordt (zie deze blog uit 2013) en zelfs logisch als het gaat om het vormgeven van een samenleving. We hebben elkaar nodig... Dat is altijd al zo geweest en zal altijd zo blijven! #alleensamen

Ja, ik onderschrijf dat het concept en de betekenis die we aan 'zelfredzaamheid' geven heel hard slijten onder de druk van efficiënt werken. Bedankt, ik ga het boek dat je aanbeveelt zeker lezen! Zelf heb ik het concept 'empowerment' ook breed, sociaal en praktisch beschreven in "In contact met ouders". Zoals met alle concepten lijkt het wel of ze hetzelfde lot beschoren zijn: door ze breed toe te moeten passen gaat de ziel ervan vaak verloren. Terwijl de oorspronkelijke kennis/betekenis echt zinvol was.

Een ander voorbeeld van echte transformatie, gericht op dezelfde doelen, is het bijeen brengen van veilige leergroepen om eerst maar eens ontvankelijk te worden voor leren en verandering (Themis). Bijv. een groep met geïsoleerd levende Berber-vrouwen is zeer actief aan de slag met elkaar, onder leiding van een sociaal werker die hún taal spreekt. Voor het eerst doen ze positieve leerervaringen op, eerst binnen de eigen groep, daarna door steeds meer andere perspectieven toe te voegen. De sociaal werker bouwt een band op met de groep en leert hun vragen kennen vanuit hun dagelijks leven. Van daaruit kunnen passende oplossingen gezocht worden (evt. interventies/cursussen/etc.). Het is voor de sociaal werker een heel andere en zeer persoonlijke manier van werken. Citaat van een begeleidster: "Dit is waarom ik ooit sociaal werk ging studeren! Ik help mensen tot verandering te komen en zie de vrouwen die ik begeleid opbloeien". Citaat van een deelneemster: "Eindelijk een begeleider die mij begrijpt en die ik begrijp! Nu kan ik leren."

Wat een mooi voorbeeld, Christa, van die leergroep met die Berber vrouwen! Klasse.  De moeite waard om daar meer kennis over te delen op Kennisnet Jeugd. Graag meer van dit soort mooie voorbeelden, daar leren we allemaal van!

Bedankt Nic, de eerstvolgende gelegenheid om over dergelijke ervaringe te spreken is al a.s. maandag op het congres Jeugd in Onderzoek. http://congres-jeugd-onderzoek.iseated.com/session/5583. Ik zal daarna ook verder blijven delen. Overigens zoek ik ook vooral naar welzijnsorganisaties die deze manier van werken willen proberen. Het vergt een aanpassing, want bijv. het 1-op-1 keukentafelgesprek (4-5 gesprekken?) wordt dan aangevuld of vervangen door een jaar lang groepswerk, waarin de generalist/sociaal werker en de deelnemers elkaar diepgaand leren kennen: hierdoor is het verdere "hulpaanbod" passend bij de deelnemers, maar ook is er de winst van de veilige en drempelverlagende leeromgeving, waarin de deelnemers elkaar steunen. Zo konden de deelnemers bijvoorbeeld voor het eerst over meisjesbesnijdenis praten. Dat lukt je niet in een 1-op-1-contact of in een gemengde groep!

Mooi verhaal Nic!! Ik publiceerde onlangs een nieuw blogje over een aanverwante opvatting m.b.t. "eigen verantwoordelijkheid". Dergelijke mantra's zijn mooi als beleidsthema's maar dekken op geen enkele wijze de realiteit.

http://queresta.nl/wiens-verantwoordelijkheid-is-eigenlijk/

vriendelijke groet,

Jos Mevis

Functie(s): Adviseur Gezin, School & Samenleving
Organisatie: Ontwikkelburo Auxanon
Sector / werkveld: Centrum voor jeugd en gezin, Gemeentelijke overheid, Rijksoverheid, Jeugdzorg, Onderwijs, Onderzoek en advies, Ouderschap
Functie(s): Directeur/eigenaar
Organisatie: Queresta projectbureau
Sector / werkveld: Gemeentelijke overheid, Provinciale overheid, Rijksoverheid, Jeugdzorg, Onderzoek en advies, bedrijfsleven
Functie(s): Onderzoeker / wetenschappelijk medewerker
Organisatie: APParent R&D / Vantrood Educational Services
Sector / werkveld: Onderwijs, Onderzoek en advies
Functie(s): Adviseur
Organisatie: De Pannenboog
Sector / werkveld: (onbekend)
Functie(s): Beleidsmedewerker
Organisatie: Nederlands Jeugdinstituut
Sector / werkveld: Jeugdzorg
Functie(s): Inhoudelijk medewerker/projectmedewerker/adviseur
Organisatie: Nederlands Jeugdinstituut
Sector / werkveld: (onbekend)
Functie(s): Adviseur
Organisatie: William Schrikker Groep
Sector / werkveld: (onbekend)
Functie(s): Adviseur
Organisatie: NJI
Sector / werkveld: (onbekend)
HomeThema'sWerkgroepenDeelnemersOver dit platformUpdatesPrikbordBlogs3 vragen overKalenderPraktijkvoorbeeldenVraag & Antwoord